Tinh dầu tự nhiên đang ngày càng phổ biến và được ưa chuộng bởi công dụng phong phú và hữu ích trong hầu hết các khía cạnh của chăm sóc sức khỏe và và gia đình. Vậy có những cách nào để chiết suất tinh dầu thiên nhiên? Bài viết đề cập đến 3 phương pháp sản xuất tinh dầu tự nhiên đúng theo định nghĩa của Hiệp hội tinh dầu thế giới: Tinh dầu là hợp chất dễ bay hơi, dạng lỏng được tạo ra bằng phương pháp chưng cất nước, chiết xuất bằng dung môi, phương pháp ướp, phương pháp ép lạnh,…. và một sản phẩm nữa được tạo ra từ quá trình sản xuất tinh dầu đó là hydrosol
4 phương pháp sản xuất tinh dầu
Ép lạnh (cold press)
Phương pháp ép lạnh thường được áp dụng để thu tinh dầu của các loại quả có múi như vỏ cam, vỏ quýt…
Cách thực hiện:
- Để ép lạnh, người ta dùng máy thủy lực công suất lớn ép vỏ quả thành dầu và nước, bã tách riêng
- Sau đó sẽ cho qua máy lọc ly tâm để tách tinh dầu ra khỏi nước
Đối tượng áp dụng: Tinh dầu từ các loại vỏ của quả có múi như cam, quýt, bưởi…
Ưu điểm: Tinh dầu được chiết suất bằng phương pháp ép lạnh có mùi thơm tự nhiên, giống với mùi vỏ quả tươi
Nhược điểm:
Chỉ áp dụng được với một số loại nguyên liệu họ vỏ quả có múi.
- Hạn sử dụng ngắn hơn các phương pháp khác do nhanh bị ô xy hóa hơn
- Trong tinh dầu ép lạnh từ vỏ quả có múi có thể còn chứa cấu tử bergapten và furanocoumarin gây bắt nắng, hoặc cháy nắng nếu dùng trực tiếp lên da (không dùng dầu dẫn) và ánh nắng chiếu lên da sau đó
- Chi phí máy móc và vận hành lớn
Phương pháp ép lạnh tinh dầu phổ biến ở đâu?
Ở những nước như Tây Ban Nha, Ý, USA, Brazil, nơi trồng nhiều cây ăn quả có múi và công nghiệp nước ép phát triển, vỏ quả là phụ phẩm được tận dụng để chiết suất tinh dầu. Vì vậy tinh dầu ép lạnh ở các nước này có giá thành rẻ, nhờ công nghệ hiện đại nên chất lượng tinh dầu ổn định.
Đặc điểm của tinh dầu ép lạnh:
Đối với tinh dầu của các loại quả có múi, khác với tinh dầu chưng cất thường trong suốt, tinh dầu ép lạnh thường có màu, tùy theo loại vỏ được ép ra, ví dụ tinh dầu vỏ cam có màu cam, tinh dầu chanh có màu xanh, tinh dầu cam hương bergamot có màu xanh đậm….
Chưng cất lôi cuốn hơi nước (steam distillation)
Đây là phương pháp có từ lâu đời, nhiều tài liệu cho rằng, chưng cất tinh dầu đã xuất hiện từ nhiều nghìn năm trước công nguyên. Trên thực tế, trị liệu bằng tinh dầu vốn là một trong những phương pháp trị liệu của y học Vệ đà Ấn độ và các kỹ thuật chữa bệnh cổ xưa của Ai Cập
Trải qua lịch sử nhiều nghìn năm, cho đến nay, chưng cất lôi cuốn hơi nước vẫn là phương pháp chiết suất tinh dầu hiệu quả và được áp dụng nhiều nhất.
Đối tượng áp dụng: Tinh dầu của đa số các loại nguyên liệu phổ biến như sả chanh, tràm gió, mùi già….
Cách thực hiện:
- Để chưng cất tinh dầu, người ta cần chuẩn bị nồi đun kín nắp để chứa nguyên liệu thực vật và nước, có ống dẫn hơi và bộ ngưng tụ
- Đun nóng nước, hơi nước nóng và áp suất cao sẽ làm các cấu tử tinh dầu tách khỏi thực vật, và bốc lên cùng hơi nước
- Hơi nước bay vào ống dẫn đi đến giàn ngưng tụ, ngưng tụ lại thành chất lỏng
- Hứng chất lỏng vào bình, tinh dầu không tan trong nước
- Vì tinh dầu không tan trong nước, nên dễ dàng tách nước ra khỏi tinh dầu bằng giấy lọc chuyên dụng hoặc các loại phụ kiện cần thiết
Ưu điểm:
- Đơn giản, dễ thực hiện, thậm chí có thể tự chưng cất tại nhà
- Chi phí máy móc dụng cụ hợp lý, có thể không cần quá nhiều tiền
- Chất lượng tinh dầu rất tinh khiết
- Áp dụng được với hầu hết các loại tinh dầu
Nhược điểm: Cần nhiều kỹ thuật, mặc dù tinh dầu thu được là tinh khiết, nhưng chất lượng tinh dầu phụ thuộc rất nhiều vào thiết bị chưng cất, và kinh nghiệm, tay nghề điều chỉnh nhiệt độ, áp suất, độ sôi….
Phương pháp trích ly CO2 siêu tới hạn
Cách thực hiện:
Phương pháp này quy trình tương tự như chưng cất lôi cuốn hơi nước, tuy nhiên thay thế nước bằng khí CO2 tinh khiết. Các cấu tử tinh dầu sẽ tách ra và lẫn với khí CO2, sau đó người ta dùng các biện pháp chuyên dụng để tách khí CO2 khỏi tinh dầu.
Đối tượng áp dụng: Thường dùng để chiết suất tinh dầu từ những loại hoa mà tinh dầu quá nhẹ để thu được bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước như Nhài, Hoa Hồng…
Ưu điểm: là biện pháp chiết suất hiện đại, thu được tinh dầu của những loại nguyên liệu khó chưng cất nhất như các loài hoa
Nhược điểm:
- Chi phí đầu tư ban đầu khá cao
- Thành phẩm tinh dầu thu được có thể lẫn 1 số phân tử CO2 dù tỉ lệ có thể chỉ là 1/1 triệu, tỉ lệ này cao hay thấp cũng phụ thuộc vào mức độ hiện đại của thiết bị.
Hydrosols
Hydrosol là dung dịch gốc nước chứa các thành phần hòa tan của cây cỏ. Còn tinh dầu chứa các thành phần không tan trong nước của thực vật. Hydrosol có mùi thơm dịu nhẹ và có một số tác dụng giống tinh dầu. Về cơ bản, đây là hỗn hợp pha loãng của tinh dầu trong nước (tỷ lệ dưới 1%)
Đây là sản phẩm được tạo ra trong quá trình chưng cất tinh dầu từ hoa, lá, thân của thực vật. Tinh dầu nhẹ hơn nên nổi lên trên và được tách ra, phần nước còn lại là hydrosol. Trước đây, hydrosol được xem là sản phẩm phụ khi chưng cất tinh dầu. Nhưng hiện nay, nó đã có vai trò rất quan trọng trong đời sống, sản xuất
Tác dụng của hydrosols
Hydrosol có khả năng ức chế sự phát triển của vi khuẩn, tuy nhiên yếu hơn đáng kể so với tinh dầu. Công dụng hữu ích nhất của sản phẩm này là chăm sóc da, ngăn ngừa mụn. Độ pH của hydrosol tương tự với da nên nó giúp da cân bằng độ ẩm, điều tiết lượng nhờn trên da. Từ đó đem lại một làn da khô thoáng, sạch khuẩn nên ngăn ngừa mụn hiệu quả. Không chỉ tốt cho da mà hydrosol còn cung cấp dưỡng chất cho tóc, giúp tóc bóng khỏe, mềm mượt
Những loại hydrosol tốt cho da và tóc: hoa hồng, hoa bưởi, hoa oải hương, hương thảo.
Rose hydrosol (nước hoa hồng): nổi tiếng với khả năng se khít lỗ chân lông, làm mịn da
Lavender hydrosol: thư giãn tinh thần, làm dịu vết bỏng
Hydrosol hoa cúc: làm sạch da, kháng khuẩn, làm dịu da mẩn đỏ
Hydrosol tía tô đất: giảm lo âu, căng thẳng, giúp da săn chắc
Những công dụng này đã được nghiên cứu bởi nhiều nhà khoa học khác nhau
Ứng dụng hydrosol trong thực tế
Hydrosol thường được dùng trong các sản phẩm chăm sóc da, nước hoa, hương liệu. Hydrosol chứa hàm lượng nước cao nên có thể thoa trực tiếp lên da mà không cần phải pha loãng như tinh dầu.
Các sản phẩm dùng để chăm sóc da là nước hoa hồng, nước hoa cam
Hydrosol xạ hương, kinh giới được dùng nhiều trong công nghiệp thực phẩm
Trong 4 phương pháp nêu trên, ở Việt Nam hiện nay mới chỉ phổ biến phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước. Đây là phương pháp hiệu quả và lâu đời nhất. Tuy nhiên như đã nêu ở trên, phương pháp chiết suất tinh dầu này dù cho tinh dầu tinh khiết nhưng chất lượng hàm lượng dược chất, mùi thơm của tinh dầu lại phụ thuộc rất nhiều vào mức độ hiện đại của thiết bị và trình độ, kinh niệm người chưng cất. Và hydrosols cũng là một sản phẩm rất được ưa chuộng bên cạnh sản phẩm chính là tinh dầu. Hy vọng qua bài viết này, bạn đọc sẽ hiểu rõ hơn về các phương pháp sản xuất tinh dầu cũng như các sản phẩm từ quá trình này.